Leita frttum mbl.is

Bloggfrslur mnaarins, mars 2012

HVA ER LRI ? ( lrisntum III. )

a sem lri merkir fyrst og fremst er rennt :

fyrsta lagi ir lri vald flksins, frelsi fjldans til a ra snum eigin mlum og annig er a andsta hfingjaris ea einris.

ru lagi stendur lri fyrir jafnrtti mannlegu samflagi.

rija lagi boar lri brralag manna.

essum grundvelli hfst franska byltingin me krfum snum um frelsi,jafnrtti og brralag. Nafstai frelsisstr nlendnanna Norur Amerku gegn breska strveldinu, var frnskum hugsjnamnnum mikil hvatning til a krefjast mannrttinda eigin landi, ar sem konungurinn, aallinn og kirkjan rskuust me allt jflagi n nokkurs sambands vi egnana. Flki tti bara a egja og hla !

egar Benjamn Franklin var sendur til Frakklands til a tala mli amersku nlendnanna egar frelsisstri var vikvmasta stigi, var hann egar sta midepill allrar athygli franska samkvmislfinu. Og hann var sannarlega maur sem kunni a tala mli jar sinnar.

undra skmmum tma fru menn a skilja a a voru fleiri stjrnarfars-valkostir til en endalaust konungsvald og a voru jafnvel til menn sem heyru alinum til sem skynjuu kall nrra tma. Og sannarlega var a kall hrp lrisins, krafa hinna afskiptu til tttku jflagsrttindum, krafa hinna undirokuu til mannrttinda og mannsmandi lfsafkomu.

ll hin framsknustu og frjlslyndustu fl Evrpu litu me hrifningu til Frakklands byltingunni miklu. egar sku rkin ttu stri snu vi heri frnsku byltingarinnar, fagnai skldi og aalsmaurinn Gethe sigri landa sinna eftir orustuna vi Valmy 1792 og lsti eirri skoun sinni a me sigri Frakka hfist ntt tmabil mannkynssgunni.

Og Fichte, hinn frgi ski heimspekingur og jfrelsisfrmuur, prfessor vi hsklann Berln, sagi ru um svipa leyti, a Frakkland vri hi eina sanna furland hvers einasta frelsisunnandi manns. Og annig bergmluu frelsiskrfur Frakka um alla hina einriskguu lfu.

En a franska byltingin vri borgarabylting fyrst og fremst en ekki verkalsbylting, var hn samt til ess a gjrbreyta jflagslegum valdahlutfllum, fyrst Frakklandi og svo framhaldi var um lfuna og s eim frjum sem sar uxu fram til hagsbta fyrir jlegar framfarir og vaxandi velfer almennings. a var heldur ekki vanrf v a breyta hlutunum hva a snerti, en enn urfti ld a la ur en verulega fr a birta til verld hins almenna manns.

Alan var millitinni sem lngum fyrr, a stta sig vi hi " sorglega jafnrtti til dauans ", eins og Sren Kierkegaard orai a, a upplifa a eina jafnrtti a hfingjarnir du lka !

En n skulum vi skoa lrishugtaki enn frekar og skilgreina a nnar a innvium til.

Hin upphaflega merking hugtaksins lri - demokrat - er sem nrri m geta komi r grsku og dregi af demos sem ir lur og kratein sem ir a ra. Svo lri merkir a fjldinn, flki sjlft, - jin, a ra stjrnarfari snu. Einnig arf a tryggja a hn hafi stjrn atvinnulfi snu, menningarlfi og ru v sem rf er a ra, svo ekki s hgt a afnema elileg mannrttindi flks til hagsbta fyrir yfirstttarvald og nnur einrisfl, gu srhagsmuna tiltekinna jflagshpa ea fmennrar valdaklku. Lrishugsjnin skar upp herr gegn llu v kgunarfargani sem hafi trllrii llum rkjum fr alda li og valdi meira misrtti og jflagslegum glpaverkum en nokkurn tma verur hgt a koma tlum yfir.

Lri opnai augu manna fyrir v a margt sem hafi veri sett fram forsendum jkvra hugtaka var rauninni neikvtt og andsttt almennri velfer. Lengi hafi til dmis veri tali til dygga a vera konunghollur, en vi n vihorf, sem byggust skoun lrislegrar hugsunar, su menn a essi margrmaa konunghollusta var rauninni ekkert anna en undirlgjuhttur gagnvart einrisvaldi, menn skriu fyrir valdhafanum von um a hann viki einhverjum dsum a eim. Vihorfi var a sama og hundanna undir borinu sem biu eftir v a beinum vri hent til eirra - og dingluu rfunni mean. Og egar menn fru a tta sig essu, fjarai fljtt undan orstr konunghollustunnar, eins og allra annarra blekkinga sem eru afhjpaar.

Lri flutti me sr krfuna um skoanafrelsi, ritfrelsi og fundafrelsi, a sem einu ori kallast n til dags sjlfsg mannrttindi. Ekkert af essu var til stjrnarfyrirkomulagi rkja sem bjuggu vi konungsvald. Lri st lka fyrir v og a standa fyrir v, a hver maur hafi rtt v a njta ars af erfii snu, vinnu sinni.

Engin nau er leyfileg samkvmt sirttu lgmli lrisins.

a var ekki a fyrirsynju a etta var srstku kvi sett inn mannrttinda-yfirlsingu amersku frelsisbyltingarinnar :

" Vr ltum eftirfarandi augljsan sannleika ; a allir menn su skapair jafnir, a eim s af skapara snum veitt kvein afsalanleg rttindi ; a ar meal s lfi, frelsi og leitin a hamingjunni ".

Og menn mega aldrei gleyma v a til ess a lri ni vldum, urfti a sigrast andstu valdi. Vald flksins, hrifavald ess, samtakamttur ess, rkisvald ess, er og verur vrur og frumskilyri frelsis hins almenna manns.

egar gnir steja a frjlsri valstu almennings, gildir hi gamla kjror frnsku lrisbyltingarinnar " furlandi er httu " og arf a verjast draugum fortarinnar, nju konungsvaldi, njum ali, njum trarbrgum srrttinda og svikris. Barttan fyrir lrinu er v vivarandi og mun aldrei taka enda mean mannkyni er eirri stu a la fyrir eigin syndir.

Ef ein kynsl sefur verinum fyrir velfer flksins, fr nsta kynsl svo sannarlega a gjalda ess. Hver kynsl verur v a halda vku sinni og hafa fullan skilning v a s vaka er forsenda velferar barna eirra.

Og lri er jafnrttisml, ekki bara fyrir lgunum, heldur vasta mannskilningi ess ors. Ef lri vri aeins jafnrtti fyrir lgunum, vru hin beisku or skldsins Anatole France ungur dmur yfir v, en hann sagi eitt sinn : " Lgin, sem eru jfn fyrir alla, banna htign sinni jafnt ftkum sem rkum a sofa undir brm, betla gtunum og stela braui ! "

Jafnrtti lrisins er miklu meira en jafnrtti fyrir lgunum, a felst meal annars viurkenningu v a allir eigi sama rtt til jararinnar og aulinda hennar, jafnan rtt til menningararfs og lfsga jflagsins, jafnrtti n tillits til efnahags, stttar, jflokks ea kyns, jafnrtti allra einstaklinga til ess a f a roska hfileika sna, sjlfum sr og jflaginu llu til hagsldar. etta jafnrtti er svo vtkt a gildi og inntaki a a er me rttu einn af hyrningarsteinum lrisins.

Og egar vi tlum um a lri standi fyrir brralag manna um gjrvalla jrina, gerum vi a vegna ess a lri sem slkt getur ekki staist nema brralagshugsun s fyrir hendi og sameiginleg tilfinning fyrir v a velfer flksins byggist v a menn hugsi eins og skytturnar rjr gera sgunni - einn fyrir alla og allir fyrir einn !

Brralagshugsjn lrisins stefnir a v a tryggja a enginn geti kga annan krafti valds yfir honum. Vald flksins sem br lrinu arf skiljanlega a vera til staar sem grundvllur jskipulagsins, en kemur vonandi a v a menn fari a skilja a valdi sem slkt arf smm saman a hverfa af sjlfu sr, v srhver beiting valds hefur fr me sr neikva fylgifiska.

Yfirr fjldans kraftbirtingu lrisins urfa jafnan a undirstrika llum greinum a au su fullkomin andsta hfingjavalds fyrri tma og einris knga og keisara. Nausynlegt er a gera sr grein fyrir v egar menn tala um lri og eli ess. Lri er ekki og aldrei a vera innantmt or ea dauur lagabkstafur. a er drmtur mlstaur sem barist hefur veri fyrir og er barist fyrir, mlstaur sem miklu hefur veri frna fyrir og er frna fyrir - hugsjn og veruleiki sem menn hafa lifa fyrir og di fyrir um langt skei.

Og vi megum aldrei gleyma v a menn ruddu lrinu braut, rtt fyrir ofsknir, tleg og hverskonar bnn, a voru fyrst og fremst brautryjendur lrisins sem hvarvetna mtmltu harstjrn og ofrki umboslausra valdhafa. Vi megum v aldrei missa sjnar gildi lrisins ea lta hversdagslega vanabindingu ea sljleika blinda okkur fyrir verleikum ess.

Vi megum aldrei lta galla framkvmd lris vera til ess a vi frum aftur a tilbija skurgo hinnar htignarlegu sktmennsku, einri og hfingjavaldi, kindina sem bur alltaf fris a tjaldabaki hrsnislegum felubningi snum, til a rna vldunum af flkinu um lei og a sofnar verinum. a er vert a hafa huga a Abraham Lincoln avarai j sna me essum orum, nokkru ur en hann var myrtur 1865 .

" g s framtinni kreppu nlgast, sem g ttast og veldur mr hyggjum um ryggi lands mns. Voldug auflg hafa risi upp kjlfar styrjaldarinnar ; tmabil spillingarinnar stu stum landsins mun af v leia og peningavaldi landinu mun reyna a lengja drottnunartmabil sitt me v a auka sr vil hleypidma flksins, anga til allur auur hefur safnast far hendur og lveldi er eyilagt. Mig uggir n meir um ryggi lands mns en nokkru sinni fyrr, jafnvel meir en egar styrjldin var verst. "

annig mlti einn rismesti maur bandarskrar sgu ri 1865, hva myndi hann segja ef hann si hva gerst hefur san ? Or hans hafa rst fullkomlega og rki sem hann vari og bar fyrir brjsti er fyrir lngu ori gjrspillt kgunartki hndum auhringa, sem arrnir og trakar frelsi annarra ja.

Og annar drkur hugsjnamaur, slendingurinn Hallgrmur Kristinsson, einn besti maur Samvinnuhreyfingarinnar og frumkvull Sambandsins, sagi ri 1929 Andvara, vitali sem Jnas orbergsson tk vi hann, a hann ttaist um framtar-rlg Sambandsins. Hann uggi a starfsemi Sambandsins myndi, er stundir liu fram, snast hagsmunabarttu einvrungu, mean eldur hugsjnanna flli flskva hj grfum frumherjanna, enda vri me llu unni fyrir gg, me v a raunverulegt gildi srhverrar flagsmlahreyfingar og umbtavileitni manna vri flgin eirri run, er hn fengi orka andlegum og siferilegum efnum. "

Og Hallgrmur Kristinsson var sannspr tta snum varandi rlg sns hugsjnabarns. a kom daginn sem hann sagi hann vri fallinn fr og yrfti ekki a horfa upp smann.

Samband slenskra Samvinnuflaga var er stundir liu fram, slenskur auhringur, grugt afskrmi ess sem v var tla a vera.

Auvaldi tk ar ll vld og a fr brtt a berjast gegn velfer almennings . Brtt stjrnai Sambandi Framsknarflokknum og r v a langmestu leyti hvernig ar var teki mlum landsstjrninni. Hin lifandi, strandi Samvinnuhreyfing - sem leiddi bndur og verkamenn fram undir forustu frnfsra hugsjna og barttumanna, til atlgu gegn auvaldi og afturhaldi og reisti sveita-aluna upp r srustu niurlgingu, var Sambandinu a voldugu ausfnunarbkni, sem tengdist innlendu og erlendu auvaldi sterkum grabndum. a uru ar algjr hausavxl hlutunum.

Og flki Samvinnuhreyfingunni var brtt valdi forstjra sinna sem geru sitt besta til a grafa undan velfer ess og auka sna ausfnun kostna ess. Undir forustu Vilhjlms r var Sambandi alfari amerskt fyrirbri, geslegt arrns-skrmsli sem tk a sr allskyns umbo slandi fyrir bandarska auhringi n ess a blikna. Risavxnustu audrottnar heimsins, hinir fyrrum svrnu fjendur samvinnuhreyfingarinnar, svo sem Standard Oil oluhringurinn, sem var a lokum svo str a a braut bga vi bandarska lggjf og er miki sagt, og fleiri og fleiri slkir ailar me samvinnua og grtta fort, uru forstjratma Vilhjlms r innstu koppar bri SS.

Menn af ger Hallgrms Kristinssonar gtu egar svo var komi, ekki lengur lifa innan Sambandsins. eir hefu aldrei geta ola spillingardauninn ar.

sta slkra heiursmanna komu eir ltilmtlegu menn sem uru a lokum erfingjar Sambandsins egar etta spillingarbkn auvaldsins fll a lokum verkum snum, mennirnir sem skiptu reytunum milli sn egjandi og hljalaust og gfu skt almenna flagsmenn og rtt eirra.

Og vi getum s mrgu hvernig flagsleg skn til betri kjara hefur unni mikla sigra msum tmaskeium, um heim allan og lka hr slandi, krafti hugsjna og samstu, en svo hefur allt kona niur merkilegt srhagsmunapot sem flutt hefur uppdrttarskina og dauann me sr.

g get essvegna hugsa me miklum trega til ess hvernig endalok hins gkunna tgerarfyrirtkis Skagstrendings uru a lokum.

Vi slendingar erum a mrgu leyti undarleg j og sveiflukennd. jrkni okkar sem var eina t annlu, er farin a vera mjg vafasm a gildi - einkum seinni t. Stjrnmlamenn okkar sumir hverjir virast flagga v hiklaust a sjlfsti okkar, unni eftir 700 ra mlda barttu jarinnar, s ekki anna og eigi ekki a vera anna en inneign til verslunarviskipta vi sem bja best okkur. Og forstisrherrann sjlfur notar rustl alingis til a rakka niur gjaldmiil jarinnar n ess a kunna a skammast sn.

Skyldi hann rast annig fnann okkar nst ?

annig hegar sr ekki forustuflk sem vill umgangast lri me elilegum og rlegum htti. a ekki a rast neitt a sem v er skylt a verja, a ekki a hggva ar sem v ber skylda a hlfa !

Gu vors lands fori okkur fr slku forustulii og framferi ess !

Til a tryggja sjlfsti og frjlsa tilveru jar er stug nausyn framkvmd lrisins fullkomnasta formi ess, valdi fjldans viurkenndri stu jafnrttis, anda mannlegs brralags.

Skldi Einar Benediktsson var stundum gagnrndur fyrir a a hann vri of hlihollur fjrmagnsflunum og si sumt hillingum graslunnar, en jrkinn var hann besta mta og hann veit hva hann er a segja Aldamtakvi snu ar sem hann kveur svo :

v menning er eining sem llum ljr hagna

me einstaklingsmenntun sem heildinni er gagn a;

og frelsi arf tps mti tling og lyg,

ei trgirni landsins fjendur.

verur vor mir og fstra frjls,

er fjldinn jinni ntur sn sjlfs,

Er kraftarnir safnast og sundrungin jafnast

samhuga fylgi ess almenna mls.

Og tminn er kominn a takast hendur,

a tengja a samband er stendur.

v egar um str ml er a tefla jlegum skilningi, verur alltaf - ef lri skal haft um hnd - a leggja slk ml fyrir heildina, lta flki kjsa um hvaa lei skuli fara. er a jin sem birtir vilja sinn og kvarar sn rlg sjlf.

annig lri a birtast verki - anda og sannleika eirrar hugsjnar sem ar a baki br.

Kannski hefur enginn maur ora kjarna lrishugsjnarinnar betur en Abraham Lincoln niurlagi Gettysborgar-varpsins:

" Veri oss minning eirra, sem me drengskap du, minning um aukinn egnskap vi hugsjn sem eir frnuu llu, og strengjum ess heit a hinir horfnu skuli ekki hafa til einskis di, a essi j megi me Gus hjlp last endurftt frelsi, og a stjrn flksins, flkinu bygg, flksins vegna til, skuli ekki la undir lok !

( Pistillinn var frumfluttur Kntr-tvarpinu 18. mars sl. )


Höfundur

Rúnar Kristjánsson
Höfundur er húsasmiður og býr á Skagaströnd.

Eldri frslur

Nv. 2018
S M M F F L
        1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30  

Heimsknir

Flettingar

  • dag (18.11.): 0
  • Sl. slarhring: 4
  • Sl. viku: 326
  • Fr upphafi: 0

Anna

  • Innlit dag: 0
  • Innlit sl. viku: 205
  • Gestir dag: 0
  • IP-tlur dag: 0

Uppfrt 3 mn. fresti.
Skringar

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband